- مقدمه
- ویتامین C چیست؟
- ویتامین چگونه در بدن عمل میکند؟
- کمبود ویتامین C
- میزان نیاز روزانه به ویتامین
- ویتامین و سرماخوردگی
- ویتامین و سیستم ایمنی
- اثرات آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی ویتامین C
- ویتامین و جذب آهن
- ویتامین و فشار خون
- ویتامین و سلامت قلب و عروق
- ویتامین و کمخونی
- ویتامین و سلامت پوست
- ویتامین و آب مروارید
- سایر کاربردهای مورد بررسی
- ویتامین C و سرطان
- جذب و دفع ویتامین C
- عوارض مصرف ویتامین C
- چه افرادی باید در مصرف ویتامین C احتیاط کنند؟
- تداخل با مواد معدنی، داروها و آزمایشهای پزشکی
- ویتامین C در دوران همهگیری و بیماریهای تنفسی
- ویتامین ث جویدنی امپلاس پرارین پارس
- جمعبندی
مقدمه
ویتامین C یا اسید اسکوربیک (Ascorbic Acid) یکی از ویتامینهای محلول در آب و از مواد مغذی ضروری برای بدن انسان است. برخلاف بسیاری از پستانداران، بدن انسان قادر به ساخت ویتامین نیست و بنابراین باید مقدار مورد نیاز خود را از طریق رژیم غذایی یا منابع دیگر دریافت کند. میوهها و سبزیجات از مهمترین منابع غذایی این ویتامین هستند و مرکباتی مانند پرتقال از شناختهشدهترین منابع آن به شمار میروند.
لینک: راهنمای کامل فواید ویتامین سی برای زنان، مردان و کودکان
ویتامین در بسیاری از فرایندهای فیزیولوژیک بدن نقش دارد و بهویژه به دلیل عملکرد آنتیاکسیدانی و نقش آن در حفظ عملکرد طبیعی سیستم ایمنی شناخته شده است. این ویتامین همچنین در متابولیسم تیروزین، سنتز کارنیتین، تیروکسین، نوراپینفرین، دوپامین و تریپتوفان، متابولیسم کربوهیدراتها، سنتز چربیها و پروتئینها، تبدیل کلسترول به اسیدهای صفراوی، تبدیل اسیدفولیک به فولینیک اسید و متابولیسم آهن مشارکت دارد.
ویتامین C چیست؟
ویتامین یک ماده مغذی ضروری و محلول در آب است که بدن انسان قادر به سنتز آن نیست. این ویتامین در بسیاری از میوهها و سبزیجات وجود دارد و مرکبات، فلفل دلمهای، کیوی، توتفرنگی، بروکلی و برخی سبزیجات برگسبز از منابع غذایی آن محسوب میشوند.
اسید اسکوربیک علاوه بر نقش تغذیهای، در واکنشهای آنزیمی متعددی در بدن مشارکت دارد و برای ساخت کلاژن، متابولیسم برخی مواد و عملکرد طبیعی بافتهای مختلف اهمیت دارد.
ویتامین چگونه در بدن عمل میکند؟
یکی از مهمترین ویژگیهای ویتامین، قابلیت آن در انجام واکنشهای اکسایش و کاهش برگشتپذیر در بدن است. به همین دلیل، این ویتامین میتواند در خنثیسازی اکسیدانها و رادیکالهای آزاد نقش داشته باشد. ویتامین با کاهش اکسیدانها در شیره معده و کاهش پراکسیداسیون لیپیدها و آسیب اکسیداتیو به DNA و پروتئینها، بخشی از سیستم دفاع آنتیاکسیدانی بدن را تشکیل میدهد.
رادیکالهای آزاد و گونههای فعال اکسیژن میتوانند در ایجاد یا تشدید برخی بیماریها نقش داشته باشند. از این رو، ویژگی آنتیاکسیدانی ویتامین یکی از دلایل اصلی توجه پژوهشگران به این ماده مغذی است. با این حال، وجود این سازوکار بهتنهایی به معنای اثبات اثر درمانی ویتامین در تمام بیماریهای مرتبط با استرس اکسیداتیو نیست و شواهد مربوط به هر کاربرد باید بهصورت جداگانه بررسی شود.
ویتامین همچنین برای عملکرد طبیعی سیستم ایمنی اهمیت دارد. فعالیت لنفوسیتهای T، عملکرد فاگوسیتها، حرکت لکوسیتها و احتمالاً تولید برخی آنتیبادیها و اینترفرونها تحت تأثیر ویتامین قرار میگیرند.
کمبود ویتامین C
سطح طبیعی ویتامین پلاسما معمولاً بالاتر از ۰٫۳ میلیگرم در دسیلیتر است و سطح کمتر از ۰٫۲ میلیگرم در دسیلیتر میتواند نشاندهنده کمبود قابلتوجه باشد.
کمبود ویتامین میتواند ابتدا با علائمی مانند خستگی، تغییرات شخصیتی و کاهش عملکرد روانی-حرکتی و انگیزه همراه باشد. کمبود پایدار طی حدود سه تا پنج ماه میتواند به اسکوروی (Scurvy) منجر شود. تورم و خونریزی لثه، لق شدن دندانها، ضخیم شدن پوست، خونریزیهای پوستی و بافتی و خونریزی در عضلات و مفاصل از علائم این بیماری هستند.
در موارد شدید، اسکوروی میتواند با التهاب اعصاب، زردی، تب و تنگی نفس همراه شود و حتی پیامدهای بسیار جدی داشته باشد.
در نوزادان، کمبود ویتامین میتواند ابتدا به شکل بیحالی، بیاشتهایی، تحریکپذیری و اختلال رشد ظاهر شود و در مراحل بعدی، به دلیل خونریزی و اختلال در ساخت کلاژن، عوارض جدیتری ایجاد کند.
مصرف خوراکی ویتامین برای پیشگیری و درمان کمبود این ویتامین مؤثر است و میتواند عوارض اسکوروی را طی مدت نسبتاً کوتاهی بهبود دهد.
میزان نیاز روزانه به ویتامین
مقدار توصیهشده روزانه ویتامین برای بزرگسالان ۱۹ سال به بالا، ۹۰ میلیگرم برای مردان و ۷۵ میلیگرم برای زنان است. در دوران بارداری این مقدار برای افراد ۱۹ تا ۵۰ سال ۸۵ میلیگرم و برای افراد ۱۴ تا ۱۸ سال ۸۰ میلیگرم در روز است.
در دوران شیردهی نیز مقدار توصیهشده برای افراد ۱۹ تا ۵۰ سال ۱۲۰ میلیگرم و برای افراد ۱۴ تا ۱۸ سال ۱۱۵ میلیگرم در روز است.
افراد سیگاری به دریافت حدود ۳۵ میلیگرم ویتامین C بیشتر در روز نیاز دارند.
برای کودکان، مقدار مورد نیاز بر اساس سن متفاوت است. دریافت کافی روزانه برای نوزادان صفر تا شش ماه ۴۰ میلیگرم و برای نوزادان هفت تا ۱۲ ماه ۵۰ میلیگرم است و مقدار توصیهشده برای گروههای سنی بالاتر نیز متناسب با سن افزایش مییابد.
حد بالای قابلتحمل مصرف ویتامین برای بزرگسالان ۱۹ سال به بالا ۲۰۰۰ میلیگرم در روز تعیین شده است. برای کودکان نیز این حد متناسب با سن کاهش مییابد.
ویتامین و سرماخوردگی
یکی از شناختهشدهترین کاربردهای مکمل ویتامین، ارتباط آن با سرماخوردگی است. شواهد نشان میدهند که مصرف منظم ویتامین پیش از شروع علائم میتواند در برخی افراد شدت و مدت علائم سرماخوردگی را تا حدی کاهش دهد؛ اما در بیشتر افراد، مصرف آن از ابتلا به سرماخوردگی جلوگیری نمیکند.
با این حال، شروع مصرف ویتامین پس از آغاز علائم سرماخوردگی ظاهراً تأثیر قابلتوجهی بر مدت بیماری ندارد. شرایط در افرادی که تحت فشار فیزیکی شدید قرار دارند ممکن است متفاوت باشد و در برخی گروهها اثرات بیشتری مشاهده شده است.
ویتامین و سیستم ایمنی
ویتامین برای حفظ عملکرد طبیعی سیستم ایمنی ضروری است. سطح این ویتامین در گلبولهای سفید پس از مصرف ویتامین افزایش مییابد و برخی پژوهشها نشان دادهاند که این ماده میتواند بر عملکرد لنفوسیتهای T و پاسخ سلولهای ایمنی تأثیر بگذارد.
همچنین ویتامین ممکن است از بافتهای سالم در برابر گونههای فعال اکسیژن تولیدشده توسط سلولهای ایمنی در جریان عفونت محافظت کند. با این حال، اگرچه استفاده از ویتامین C برای سلامت سیستم ایمنی منطقی است، شواهد کافی برای اثبات اثر آن در پیشگیری یا درمان همه عفونتهای تنفسی وجود ندارد.
اثرات آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی ویتامین C
ویتامین به دلیل خاصیت آنتیاکسیدانی خود میتواند در کاهش برخی شاخصهای استرس اکسیداتیو نقش داشته باشد. همچنین برخی مطالعات نشان دادهاند که مصرف روزانه ۵۱۵ تا ۲۰۰۰ میلیگرم ویتامین میتواند در افراد در معرض دود سیگار یا آلودگی هوا، سطح پروتئین واکنشی C یا CRP را کاهش دهد.
در افراد در معرض آلودگی هوا، کاهش برخی شاخصهای التهابی دیگر مانند TNF-alpha و IL-6 نیز گزارش شده است. با این حال، نتایج در همه شرایط یکسان نیستند و اثرات ضدالتهابی ویتامین به شرایط فرد و مقدار مصرف وابسته است.
ویتامین و جذب آهن
یکی از نقشهای مهم ویتامین C، کمک به جذب آهن غیرهِم (non-heme iron) موجود در رژیم غذایی است. مصرف همزمان ویتامین C با منابع غذایی آهن میتواند جذب آهن را افزایش دهد و تا حدی اثر موادی مانند فیتاتها، پلیفنولها و تاننها را که جذب آهن را کاهش میدهند، خنثی کند.
این اثر در افرادی که دچار کمبود آهن هستند میتواند اهمیت بیشتری داشته باشد. با این حال، برخی مطالعات در افراد مبتلا به کمبود آهن نشان دادهاند که افزودن ویتامین C به مکمل آهن لزوماً نسبت به مصرف آهن بهتنهایی مزیت بیشتری برای افزایش هموگلوبین ندارد.
ویتامین و فشار خون
برخی مطالعات نشان دادهاند که مصرف خوراکی ویتامین ممکن است فشار خون سیستولیک را در افراد مبتلا به فشار خون بالا به میزان محدودی کاهش دهد. در یک متاآنالیز از ۱۳ مطالعه، مصرف میانه ۵۰۰ میلیگرم ویتامین در روز به مدت هشت هفته با کاهش حدود ۵ میلیمتر جیوه در فشار خون سیستولیک همراه بود، اما تأثیر معناداری بر فشار خون دیاستولیک مشاهده نشد.
با این حال، کیفیت برخی مطالعات پایین بوده و نتایج پژوهشها کاملاً یکسان نیست. بنابراین نمیتوان ویتامین C را بهعنوان درمان مستقل فشار خون بالا در نظر گرفت.
ویتامین و سلامت قلب و عروق
ویتامین به دلیل نقش آنتیاکسیدانی و تأثیر احتمالی بر عملکرد اندوتلیوم عروق، در زمینه سلامت قلب و عروق نیز بررسی شده است. برخی پژوهشها نشان دادهاند که ویتامین C میتواند عملکرد وابسته به اندوتلیوم و گشادشدن عروق را در برخی بیماران بهبود دهد.
همچنین شواهدی وجود دارد که مصرف ویتامین میتواند سطح LDL کلسترول را در افراد مبتلا به هایپرکلسترولمی تا حدی کاهش دهد. یک متاآنالیز نشان داده است که مصرف ۵۰۰ میلیگرم ویتامین در روز به مدت حداقل چهار هفته میتواند LDL را حدود ۸ میلیگرم در دسیلیتر و تریگلیسیرید را حدود ۲۰ میلیگرم در دسیلیتر کاهش دهد.
با وجود این، مصرف دوزهای بالای مکمل ویتامین برای همه افراد بیخطر نیست و مصرف مکمل باید متناسب با نیاز فرد انجام شود.
ویتامین و کمخونی
ویتامین میتواند با افزایش جذب آهن غیرهِم به وضعیت آهن بدن کمک کند. همچنین در بیماران مبتلا به کمخونی ناشی از بیماری مزمن که تحت همودیالیز هستند، برخی مطالعات نشان دادهاند که مصرف ویتامین میتواند سطح هموگلوبین و اشباع ترانسفرین را افزایش داده و نیاز به اریتروپویتین را کاهش دهد.
با این حال، استفاده از ویتامین در چنین شرایطی باید بر اساس وضعیت فرد و نظر پزشک انجام شود.
ویتامین و سلامت پوست
ویتامین در پوست نیز نقش مهمی دارد. تابش اشعه فرابنفش باعث تولید رادیکالهای آزاد در پوست میشود و ویتامین به دلیل ویژگی آنتیاکسیدانی میتواند در خنثیسازی این ترکیبات نقش داشته باشد.
ویتامین موضعی همچنین در ساخت کلاژن و سازماندهی آن نقش دارد و به همین دلیل فرآوردههای موضعی حاوی این ویتامین برای پوست دچار پیری نوری و چینوچروک مورد بررسی قرار گرفتهاند.
برخی مطالعات نشان دادهاند که فرآوردههای موضعی حاوی ویتامین میتوانند ظاهر چینوچروکهای موجود را بهبود دهند. برای مثال، استفاده موضعی از ویتامین C سه درصد به مدت ۱۲ هفته با کاهش چینوچروکهای صورت همراه بوده است.
همچنین ویتامین موضعی ممکن است قرمزی پوست پس از برخی روشهای لیزری جوانسازی پوست را کاهش دهد.
ویتامین و آب مروارید
برخی مطالعات مشاهدهای نشان دادهاند که دریافت بیشتر ویتامین از رژیم غذایی یا مکملها ممکن است با کاهش خطر ابتلا به آب مروارید همراه باشد. افرادی که بالاترین میزان دریافت کلی ویتامین را داشتند، در برخی مطالعات حدود ۱۹ درصد خطر کمتری برای ابتلا به آب مروارید نشان دادهاند.
با این حال، یک مطالعه بالینی نشان داده است که ترکیب ویتامین C، ویتامین E و بتاکاروتن در افراد دارای تغذیه مناسب، از کاهش وابسته به سن بینایی ناشی از آب مروارید جلوگیری نمیکند.
سایر کاربردهای مورد بررسی
ویتامین در زمینههای مختلف دیگری نیز مورد مطالعه قرار گرفته است. از جمله:
- کاهش خطر فیبریلاسیون دهلیزی پس از برخی جراحیهای قلب.
- استفاده در آمادهسازی روده پیش از کولونوسکوپی، در ترکیب با محلولهای حاوی پلیاتیلن گلیکول.
- کمک احتمالی به کاهش درد حاد پس از برخی جراحیها.
- بررسی اثر آن بر سطح اسید اوریک و دفع اورات.
- بررسی اثرات احتمالی بر عفونتهای تنفسی مرتبط با ورزش شدید.
- بررسی اثر بر سطح چربی خون در افراد مبتلا به هایپرکلسترولمی.
- بررسی اثر بر تحمل نیترات در برخی بیماران مصرفکننده نیتروگلیسیرین.
- بررسی اثر احتمالی بر میکروبیوتای روده.
- بررسی اثر بر عملکرد عروقی در برخی بیماران قلبی و کلیوی.
در برخی از این موارد، شواهد امیدوارکننده هستند، اما برای برخی دیگر مطالعات محدود، ناهمگون یا متناقضاند و نمیتوان از آنها نتیجه گرفت که ویتامین یک درمان قطعی برای بیماری مورد نظر است.
ویتامین C و سرطان
سلولهای سرطانی میتوانند مقادیر بالایی از ویتامین را تجمع دهند و شکل اکسیدشده آن، یعنی دهیدروآسکوربیک اسید، را جذب و دوباره به ویتامین C تبدیل کنند. با این حال، هنوز مشخص نیست که مصرف مکمل ویتامین چه اثری بر رشد سلولهای سرطانی یا اثربخشی درمانهای سرطان دارد.
برخی دادههای آزمایشگاهی و حیوانی نشان دادهاند که ویتامین C ممکن است در بعضی شرایط اثربخشی برخی داروهای شیمیدرمانی یا پرتودرمانی را تغییر دهد. بنابراین افراد مبتلا به سرطان نباید بدون هماهنگی با پزشک و متخصص انکولوژی اقدام به مصرف مکملهای ویتامین C، بهویژه در دوزهای بالا، کنند.
جذب و دفع ویتامین C
ویتامین C در مقادیر پایینتر بهخوبی از دستگاه گوارش جذب میشود، اما با افزایش دوز، درصد جذب کاهش پیدا میکند. تقریباً ۸۷ درصد از یک دوز خوراکی ۳۰ میلیگرمی، ۸۰ درصد از دوز ۱۰۰ میلیگرمی و ۶۳ درصد از دوز ۵۰۰ میلیگرمی جذب میشود؛ در دوز ۱۲۵۰ میلیگرم، میزان جذب به کمتر از ۵۰ درصد میرسد.
این موضوع به اشباعپذیر بودن ناقل سدیم-وابسته ویتامین C در روده مربوط است. بخش عمده ویتامین C جذبشده در نهایت از طریق ادرار دفع میشود.
فرمهای آهستهرهش ویتامین C نیز در برخی مطالعات بررسی شدهاند و نشان داده شده است که میتوانند نوسانات غلظت ویتامین C در پلاسما را پس از مصرف خوراکی در مقایسه با فرمهای معمول کاهش دهند.
عوارض مصرف ویتامین C
ویتامین C در صورت مصرف خوراکی، موضعی و در شرایط مناسب تزریقی، معمولاً بهخوبی تحمل میشود. با این حال، عوارض آن به مقدار مصرف وابسته است.
مصرف خوراکی مقادیر زیاد میتواند باعث تهوع، استفراغ، سوزش سر دل، التهاب مری، گرفتگی شکم، سردرد و اسهال اسمزی شود. این عوارض بهخصوص در دوزهای بالاتر از حد بالای قابلتحمل یعنی ۲۰۰۰ میلیگرم در روز بیشتر دیده میشوند.
در برخی افراد مستعد، مصرف مقادیر بالای ویتامین C میتواند احتمال تشکیل سنگهای کلیوی اگزالاتی را افزایش دهد. ویتامین C در بدن به اسید اگزالیک متابولیزه میشود و افزایش مصرف آن میتواند غلظت اگزالات ادرار را بالا ببرد.
دوزهای بسیار بالا وریدی با عوارض جدیتری از جمله هیپراگزالوری و نفروپاتی اگزالاتی همراه بودهاند. به همین دلیل، دوزهای بالای تزریقی باید صرفاً تحت نظارت پزشکی استفاده شوند.
چه افرادی باید در مصرف ویتامین C احتیاط کنند؟
افراد مبتلا به بیماری کلیوی، سابقه سنگهای اگزالاتی کلیه یا برخی اختلالات زمینهای باید در مصرف مکملهای ویتامین C احتیاط بیشتری داشته باشند.
در افراد مبتلا به کمبود آنزیم G6PD، مصرف مقادیر بسیار زیاد ویتامین C میتواند خطر همولیز را افزایش دهد.
افراد مبتلا به سرطان نیز باید مصرف مکمل ویتامین C را با پزشک معالج خود هماهنگ کنند.
همچنین در دوران بارداری و شیردهی، مصرف ویتامین C در مقادیر توصیهشده معمولاً ایمن است، اما مصرف مقادیر بیش از حد مجاز توصیه نمیشود.
تداخل با مواد معدنی، داروها و آزمایشهای پزشکی
ویتامین C میتواند جذب آهن غیرهِم را افزایش دهد. در مقابل، دوزهای بالای آن ممکن است جذب مس را تا حدی کاهش دهند.
نکته مهم دیگر، تأثیر دوزهای بالای ویتامین C بر برخی آزمایشهای پزشکی است. مقادیر زیاد این ویتامین میتوانند در بعضی روشهای اندازهگیری باعث نتایج کاذب برای گلوکز، کراتینین، بیلیروبین، AST، LDH، تئوفیلین و برخی آزمایشهای ویتامین B12 شوند.
همچنین مصرف ۲۵۰ میلیگرم یا بیشتر در روز ممکن است باعث منفی کاذب شدن برخی آزمایشهای خون مخفی در مدفوع شود. بنابراین در صورت مصرف دوزهای بالای ویتامین C، بهتر است پیش از انجام آزمایشهای پزشکی، موضوع را به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع دهید.
ویتامین C در دوران همهگیری و بیماریهای تنفسی
در جریان بیماری کووید-۱۹، برخی متخصصان مصرف ویتامین C را برای پیشگیری یا بهبود عفونتهای تنفسی پیشنهاد کردهاند. با این حال، شواهد قوی برای اثبات اثربخشی ویتامین C در پیشگیری از کووید-۱۹ یا درمان موارد خفیف تا متوسط آن وجود ندارد.
برخی شواهد درباره احتمال کاهش مرگومیر در بیماران بسیار بدحال بستری مطرح شده است، اما برای تأیید این یافتهها به پژوهش بیشتری نیاز است. بنابراین ویتامین C نباید جایگزین روشهای اثباتشده پیشگیری یا درمان بیماریهای عفونی شود.
ویتامین ث جویدنی امپلاس پرارین پارس
یکی از فرآوردههای مکمل ویتامین C در بازار ایران، ویتامین ث جویدنی امپلاس تولید شرکت پرارین پارس است. فرم جویدنی این محصول میتواند برای افرادی که مصرف قرصهای معمول برایشان دشوار است، شکل مصرف متفاوتی فراهم کند.
این محصول را میتوان بهعنوان یکی از گزینههای مکملی برای تأمین ویتامین C در نظر گرفت. با این حال، همانند سایر مکملهای ویتامین C، میزان مصرف باید متناسب با نیاز فرد و مطابق دستور مصرف درجشده روی محصول باشد.
برای آشنایی بیشتر با این محصول و مشاهده مشخصات و اطلاعات رسمی آن میتوانید به سایت پرارین پارس مراجعه کنید.
جمعبندی
ویتامین C یک ماده مغذی ضروری و محلول در آب است که بدن انسان قادر به ساخت آن نیست و باید از طریق رژیم غذایی یا منابع دیگر دریافت شود. این ویتامین در عملکرد طبیعی سیستم ایمنی، ساخت کلاژن، متابولیسم آهن و بسیاری از واکنشهای سلولی نقش دارد و به دلیل خاصیت آنتیاکسیدانی خود اهمیت ویژهای دارد.
میوهها و سبزیجات تازه، بهخصوص مرکبات، از منابع مهم ویتامین C هستند. در شرایطی که دریافت کافی از رژیم غذایی امکانپذیر نباشد، مکملهای ویتامین C میتوانند منبع دیگری برای تأمین این ماده مغذی باشند. با این حال، بیشتر لزوماً بهتر نیست؛ افزایش بیش از حد دوز میتواند احتمال عوارض گوارشی و در افراد مستعد، مشکلاتی مانند سنگهای اگزالاتی کلیه را افزایش دهد.
از میان شکلهای مختلف مکمل، فرآوردههای خوراکی ویتامین C در قالب قرص و قرص جویدنی نیز مورد استفاده قرار میگیرند. در این میان، ویتامین ث جویدنی امپلاس از محصولات شرکت پرارین پارس را میتوان بهعنوان یکی از گزینههای مکمل ویتامین C مطرح کرد. فرم جویدنی این محصول میتواند برای افرادی که مصرف قرصهای معمول برایشان دشوار است، شکل مصرف متفاوتی فراهم کند.
با این حال، همانند هر مکمل ویتامین C دیگر، میزان مصرف باید متناسب با نیاز فرد باشد و نباید صرفاً با هدف دریافت دوزهای بالاتر، از مقدار توصیهشده یا حد بالای قابلتحمل فراتر رفت.